|
artykuł opublikowany w kwartalniku „Parki Narodowe” Nr 1/2004 s.4-7 |
||
|
|
||
Różanecznik żół ty Stan wiedzy o gatunkach z załącznika II Dyrektywy Siedliskowej Do prawidłowego wyznaczenia obszarów Natura 2000 powinno się dysponować pełną wiedzą na temat populacji poszczególnych gatunków w skali kraju, a nawet ich aktualnego zasięgu geograficznego. Najistotniejszymi informacjami są dane o wielkości populacji lokalnej. Pozwalają one na przewidywanie szans jej przetrwania w okresie najbliższych lat. Na możliwości te ma wpływ oczywiście przede wszystkim taki czynnik, jak aktualny stan siedliska oraz istniejące i potencjalne zagrożenia. Można jednak założyć, że o ile nieznane są nam fakty świadczące o jego pogarszaniu się, to utrzymująca się, w miarę stabilna, mocna populacja gatunku, świadczy o właściwych warunkach siedliskowych. Cenną informacją są także dane o obserwowanych trendach w zmianach liczebności populacji. Pozwalają one na właściwą ocenę ewentualnych fluktuacji w tym zakresie. Do prawidłowego typowania obszarów Natura 2000 przyczynia się także znajomość rozmieszczenia gatunku w obrębie zasięgu geograficznego. Należy starać się o zabezpieczenie zarówno najmocniejszych populacji w centrum zasięgu, jak i tych słabszych, ale zlokalizowanych na jego brzegu, lub wręcz na oderwanych, wyspowych stanowiskach. Metodyka programu Natura 2000 zakłada znajomość łącznych zasobów danego gatunku w kraju. Po-zwala to na ochronę jedynie wybranych, najmocniejszych populacji, a zarazem zabezpieczenia znaczącej części całkowitych zasobów gatunku. Przedstawiony zakres informacji jest „stanem idealnym”. W praktyce musimy obywać się bez części tych danych. Najpełniejszą wiedzą dysponujemy w przypadku gatunków najrzadszych, znanych z pojedynczych stanowisk i będących od pewnego czasu przedmiotem zainteresowania naukowców. Są one opisane, policzone, a część ich stanowisk objęta jest od kilku lat krajowym monitoringiem, prowadzonym według jednego schematu i zbierającym wszystkie podstawowe dane siedliskowe. Znacznie trudniejsza sytuacja jest w przypadku gatunków, którymi dotąd się nie interesowano ze względów naukowych, nie podlegały one ochronie gatunkowej i są szerzej rozmieszczone na terenie Polski, zwłaszcza gdy występują w rozproszeniu, jak np. sasanka otwarta Pulsatilla patens. Wówczas oszacowanie całkowitych zasobów gatunku można przeprowadzić w oparciu o liczbę znanych stanowisk, a oceny znaczenia obszaru dla zachowania gatunku trzeba wyprowadzać na podstawie danych o stanie siedlisk na wybranym terenie, częstości obserwacji danego gatunku itp. Istotną trudnością przy tego typu opracowaniach jest także aktualność dostępnych danych. W naszym kraju nie przeprowadzono powszechnej inwentaryzacji przyrodniczej. W związku z tym informacje, którymi dysponujemy, pochodzą z wielu minionych lat. Nie zawsze też data publikacji odpowiada okresowi, w którym były prowadzone obserwacje. Niektórzy autorzy powtarzają informacje pochodzące z wcześniejszych źródeł, niestety bez wyraźnego zaznaczenia, z jakich lat pochodzą cytowane dane. Wyznaczanie obszarów dla poszczególnych gatunków opiera się więc na jak najnowszych, często jeszcze niepublikowanych danych.
|
Znaczenie sieci dla ochrony gatunków roślin Program Natura 2000 w Polsce koncentruje się przede wszystkim na ochronie roślin naczyniowych. Stanowią one ok. 85% wszystkich gatunków, które mogą być podstawą wyznaczania obszarów. Taka proporcja wynika m.in. ze stopnia rozpoznania zagrożeń flory, znajomości jej rozmieszczenia oraz łatwości w rozróżnianiu poszczególnych gatunków. Na załączniku II DS znalazły się 4 gatunki uznane za wymarłe w Polsce. Są to: jezierza giętka Najas flexilis, goździk lśniący Dianthus nitidus, a w tym także dwa wymarłe w stanie dzikim: marsylia czterolistna Marsylia quadrifolia i warzucha polska Cochlearia polonica. Dwa ostatnie wyginęły na swoich naturalnych stanowiskach, natomiast zostały wsiedlone na stanowiska zastępcze, gdzie ich populacje doskonale się rozwijają. Stanowiska te zostały zaproponowane jako obszary Natura 2000, gdyż program ten przewiduje wspieranie działań restytucyjnych. Jest to więc też szansa dla kilku innych gatunków, których część stanowisk już zanikło, a pozostałe, nieliczne populacje wymagają wzmocnienia. Przydatne byłoby także tworzenie dla nich stanowisk zastępczych. Objęcie ochroną poszczególnych typów siedlisk oznacza ich zachowanie nie tylko dla gatunków, które były podstawą wyznaczania obszaru, ale także wszystkich innych, występujących na tym terenie. Dotyczy to także trudno rozpoznawalnych gatunków roślin niższych, czy grzybów. Gatunki z załącznika II są na ogół ściśle związane z określonymi typami siedlisk. Są wśród nich gatunki leśne (lasów liściastych i borowe), łąkowe, murawowe, torfowiskowe, ziołoroślowe, wodne, naskalne (wapienne i granitowe), wydmowe, itd. Można więc przyjąć, że spełniają one rolę „parasola” dla podstawowych typów siedlisk spotykanych w Polsce i wszystkich innych gatunków z nimi związanych. Wśród nich znajdują się także liczne gatunki z Polskiej Czerwonej Księgi Roślin i Czerwonej Listy Roślin Naczyniowych. Ogółem w proponowanych obszarach Natura 2000 zidentyfikowano 335 gatunków wymienionych w tych pozycjach. Odnotowano także występowa-nie 17 endemicznych taksonów. Sieć zabezpiecza też wiele stanowisk roślin prawnie chronionych w Polsce. Zanotowano występowanie w niej łącznie 217 takich gatunków. Sieć Natura 2000, choć nie rozwiąże wszystkich problemów związanych z ochroną przyrody w naszym kraju, to z pewnością będzie stanowić znaczne wzmocnienie naszego krajowego systemu ochrony przyrody. Ponadto, dzięki specyficznej metodyce, opartej na zasadzie zrównoważonego rozwoju, pozwoli na zabezpieczenie tej części zasobów, których ochrona w tradycyjny sposób byłaby niemożliwa.
Warzucha polska
Joanna
PERZANOWSKA
|
|
