|
Andrzej Jermaczek, Paweł Pawlaczyk: Natura 2000 u progu - ochrona elementów europejskiego dziedzictwa przyrodniczego w Polsce |
|
|
2.4. Co oprócz gatunków i siedlisk?
Samo podejście skupienia się na ochronie wybranych gatunków i siedlisk przyrodniczych, choć niezwykle użyteczne, jest pewnym uproszczeniem idei ochrony przyrody. Wiele aspektów przyrody, postrzeganych przez społeczeństwa jako ważne i zasługujące na zachowanie, pozostaje poza tą koncepcją. Mimo więc, że hasła ochrony wybranych siedlisk i gatunków zdominowały europejską ochronę przyrody, o tych innych elementach nie należy zapominać. Jako wartość przyrodnicza postrzegana jest najczęściej sama różnorodność lokalnej flory i fauny, mierzona jednak nie prostą liczbą występujących gatunków, a raczej występowaniem gatunków gdzie indziej rzadkich. Takie miejsca kluczowe dla różnorodności, to np. obszary występowania roślin górskich na niżu, kompleksy leśne z zachowaną, bogatą puszczańską fauną, obszary skupiania się gatunków borealnych lub atlantyckich na granicach ich zasięgów. Różnorodność biologiczna dotyczy jednak nie tylko gatunków, ale i innych poziomów organizacji przyrody: wewnętrznego, zróżnicowania gatunków, a także zróżnicowania i funkcjonowania ekosystemów. Zachowanie różnorodności na tych wszystkich poziomach organizacji to cel stwarzający skuteczny "parasol" nad niemal wszystkimi wizjami i działaniami mieszczącymi się w pojęciu ochrony przyrody. W rezultacie na świecie często pojęcia "ochrona różnorodności biologicznej" używa się jako synonimu "ochrony przyrody", choć w zasadzie jest to podejście upraszczające. Do światowej kariery terminu "różnorodność biologiczna" przyczyniło się zawarcie tzw. Konwencji o Różnorodności Biologicznej. Konwencja o Różnorodności Biologicznej jest wielostronną umową międzynarodową, sporządzoną w Rio de Janeiro 5 czerwca 1992, ratyfikowaną przez Polskę 13 grudnia 1995 r. Sama konwencja określa w dość ogólny sposób zasady ochrony różnorodności biologicznej i zrównoważonego wykorzystania zasobów przyrodniczych. Znacznie bardziej praktyczne zastosowanie mają techniczne dokumenty wykonawcze - rezolucje i rekomendacje przyjęte przez tzw. Konferencję Stron, a także przyjęte w ramach Konwencji "wskazówki i wytyczne". Są wśród nich dokumenty bardzo istotne dla skutecznej ochrony przyrody, które obligatoryjnie powinny być wdrożone w państwach członkowskich Konwencji - np. zasady uwzględniania różnorodności biologicznej w ocenach oddziaływania inwestycji, planów i programów na środowisko, a także idea tzw. "podejścia ekosystemowego" do użytkowania zasobów naturalnych. Rozmaitość przyrody blisko związana jest z jej lokalną specyfiką. Specyfika lokalna to przede wszystkim gatunki i ekosystemy nie występujące nigdzie indziej bądź występujące w mniejszej liczbie, mniejszym natężeniu, zajmujące mniejsze powierzchnie, to lokalne podgatunki, odmiany, zbiorowiska roślinne itd. Jednym przejawów przekształcania przyrody pod wpływem człowieka jest zacieranie tej różnorodności; upodabnianie się do siebie przyrody różnych miejsc - przez przyrodników celnie określane jako "trywializacja" O różnorodności przyrody na wszystkich poziomach decyduje przede wszystkim występowanie elementów rzadkich - czy to rzadko spotykanych ekosystemów czy gatunków o specyficznych, wymaganiach, najczęściej stenotopowych, związanych z określonym typem siedlisk. To ochrona tych właśnie elementów - torfowiska w kompleksie leśnym, murawy kserotermicznej wśród rozległych pól, zadrzewienia wśród terenów otwartych i setek związanych z nimi gatunków, tak naprawdę decyduje o zachowaniu różnorodności otaczającej nas przyrody. Trudno uchwytną i definiowalną, ale jednak realną wartością jest dzikość i naturalność przyrody pewnych miejsc i regionów, przejawiająca się nie tylko w obecności gatunków antropofobnych, ale przede wszystkim przejawiającą się w niskim stopniu wpływu człowieka na funkcjonowanie przyrody, w dominacji spontanicznych procesów dynamiki ekosystemów. Wyrazem naturalności są też niekiedy np. konserwatywne, typowych dla naturalnych warunków, wzorce zachowania się zwierząt - np. gnieżdżenie się jerzyków w dziuplach drzew, a nie na budynkach. Wysoki stopień naturalności to jednocześnie niski stopień zachowania tzw. synantropizacji - np. brak wszędobylskich gatunków obcego pochodzenia geograficznego lub niski stopień ich zadomowienia w naturalnych ekosystemach. Nie sposób wreszcie pominąć krajobrazowych walorów przyrody. Naturalne krajobrazy gór, morskiego wybrzeża, czy pierwotnych lasów, ale też rozległych bagien i błot, czy malowniczych terenów rolniczych, są wszędzie w Europie miejscami przyciągającymi ludzkie zainteresowanie, a zazwyczaj także turystykę. To ich magnetyczne oddziaływanie wydaje się być tym silniejsze, w im większym stopniu zostały one stworzone siłami przyrody, a nie człowieka, choć i harmonijne krajobrazy półnaturalne postrzegane są często jako bardzo atrakcyjne. Europejska Konwencja Krajobrazowa
|
|