Andrzej Jermaczek, Paweł Pawlaczyk: Natura 2000 u progu - ochrona elementów europejskiego dziedzictwa przyrodniczego w Polsce

3. Wkład Polski w europejskie dziedzictwo przyrodnicze

Wraz z wstąpieniem nowych członków granice Unii przesuną się o prawie 1000 km na wschód, obejmując siedliska i gatunki nie występujące w dotychczasowych granicach Unii. Wiele z nich to elementy przyrody zagrożone i ginące, których ochrona jest niezwykle ważna dla zachowania pełni różnorodności europejskiej przyrody. W granicach nowo wstępujących krajów, w tym także w Polsce, wiele elementów rzadkich i od dawna zanikających w krajach Piętnastki, występuje jeszcze stosunkowo licznie. Na tych właśnie krajach, w tym także na nas, ciążyć będzie obowiązek skutecznej ochrony najcenniejszych ostoi tych ekosystemów i gatunków.

Przykłady gatunków dla których Polska jest ważną europejską ostoją najłatwiej znaleźć wśród ptaków. Jeśli przeanalizujemy liczebność polskich populacji gatunków z załącznika Dyrektywy Ptasiej z łatwością stwierdzimy, że na terenie naszego kraju wiele gatunków osiąga porównywalną lub większą liczebność niż we wszystkich krajach Piętnastki razem wziętych. Jako przykłady podać można derkacza, wodniczkę, żurawia, orlika krzykliwego, bąka czy błotniaka stawowego. Mniej więcej ¼ europejskiej populacji orlika gnieździ się w Polsce. Podobna jest rola polskiej populacji bociana białego, jak głosi powszechnie ostatnio powtarzane hasło „Co czwarty bocian jest Polakiem”.

W granicach Polski zachowały się jeszcze w stanie znacznie bardziej zbliżonym do naturalnego niż w innych częściach Europy, dawne krajobrazy. Wśród nich wymienić możemy przede wszystkim naturalne krajobrazy leśne, np. Puszczy Białowieskiej, ale i niektórych innych kompleksów leśnych, zwłaszcza na wschodzie Polski. Są one unikatem w Europie. Nigdzie poza Polską nie występują już w takiej skali zbliżone do naturalnych krajobrazy niżowych lasów liściastych.

Do naturalnych należą też krajobrazy wysokogórskie (Tatry), a także fragmenty brzegu morskiego (wydmy w Słowińskim parku Narodowym), te jednak mają swoje odpowiedniki i gdzie indziej w Europie.

Spotykamy w Polsce również krajobrazy półnaturalne, wykształcone i zachowane w stanie nie spotykanym w innych częściach Europy. Bez trudu znaleźć je można w Kotlinie Biebrzańskiej, Dolinie Narwii, czy jakimkolwiek miejscu, gdzie zachowały się elementy tradycyjnego polskiego rolnictwa i kształtowanych przez nie ekosystemów.

Półnaturalne krajobrazy, w tym przede wszystkim krajobrazy rolnicze – a także związane z nimi gatunki, są często uważane za jeden z najcenniejszych przyrodniczych skarbów Polski.

Za specyficzną polską wartość przyrodniczą uważane są także często polskie lasy. Bezwzględna dominacja państwowej własności lasu jest ewenementem w Europie. W żadnym innym kraju nie wdrożono też w stopniu takim jak w Polsce modelu integracji różnych funkcji lasu w każdym jego fragmencie. O ile więc w Europie wiele jest lasów o charakterze sztucznych, intensywnych plantacji, ale z kolei inne lasy są "zagospodarowane dla ochrony przyrody", w Polsce zarówno gospodarcze jak i ekologiczne funkcje stara się realizować na całej powierzchni Lasów Państwowych jednocześnie.

W rezultacie polskie lasy są znacznie bogatsze przyrodniczo od europejskiej średniej. Z drugiej strony jednak, zaznacza się u nas deficyt lasów oddanych tylko przyrodzie, z wyłączeniem funkcji gospodarczej.

Trudno uchwytną, ale realną wartością polskiej przyrody jest dzikość i naturalność wielu miejsc. W krajobrazie Europy Zachodniej miejsca ukształtowane przez swobodny bieg procesów przyrodniczych należą już do największych rzadkości, w Polsce wciąż jeszcze można znaleźć miejsca trudno dostępne i z tego powodu "pozostawione własnemu losowi", albo miejsca – czy nawet większe obszary – w których siła presji ludzkiej jest ograniczona i zminimalizowana. Choć niemal zawsze precyzyjna analiza historii ekosystemu ujawnia w jego przeszłości ślady mniej lub bardziej intensywnych oddziaływań człowieka, dominującą obecnie rolę procesów naturalnych można wykazać zarówno analizami ekologicznymi, jak i po prostu dostrzec na pierwszy rzut oka.

Takie "tchnące naturalnością" miejsca można znaleźć w wielu lasach, zwłaszcza we wschodniej Polsce, w trudno dostępnych lasach na stromych stokach górskich i wyżynnych, na bagnach polskiego niżu. Jeszcze kilkadziesiąt lat temu wyraźny był i w Polsce trend do zagospodarowania całości przestrzeni; dziś zwykła ekonomiczna motywacja skłania, by wycofywać się z gospodarowania w miejscach najtrudniejszych.

Spis treści

Dalej