Andrzej Jermaczek, Paweł Pawlaczyk: Natura 2000 u progu - ochrona elementów europejskiego dziedzictwa przyrodniczego w Polsce

4. Wyznaczanie obszarów ważnych dla europejskiej ochrony przyrody

Natura 2000 to Europejska sieć ekologiczna tworzona we wszystkich krajach Unii Europejskiej w oparciu o postanowienia Dyrektyw Ptasiej i Siedliskowej. Jej zasadniczym celem jest zachowanie dziedzictwa przyrodniczego Europy poprzez wprowadzenie w życie nowoczesnych zasad ochrony przyrody. Opierają się one na wspólnym, ogólnoeuropejskim spojrzeniu na problem, przyjęciu spójnej metodyki ochrony i konsekwentnym uwzględnieniu przez wszystkie kraje zasad zrównoważonego rozwoju polegającego na kompromisie pomiędzy doraźnymi korzyściami ekonomicznymi a ochroną przyrody.

W skład sieci Natura 2000 wchodzą obszary specjalnej ochrony (Special Protection Areas – SPA, w Polsce skrót OSO) wyznaczane na podstawie Dyrektywy Ptasiej, oraz specjalne obszary ochrony (Special Areas of Conservation – SAC, w Polsce skrót SOO) tworzone na podstawie Dyrektywy Siedliskowej. Dotychczas (stan na koniec 2001) w oparciu o Dyrektywę Ptasią wyznaczono w Unii 2920 obszarów o łącznej powierzchni 209 792 km kw., natomiast w oparciu o dyrektywę siedliskową aż 12 225 obszarów o łącznej powierzchni 388 243 km kw. Jak łatwo policzyć obszary „ptasie” są średnio ponad dwukrotnie większe od „siedliskowych”. W większości krajów łączny obszar włączony do sieci stanowi około 10% powierzchni, jednak np. we Włoszech, Grecji, Portugalii i Hiszpanii powierzchnia ta przekroczy prawdopodobnie 15%.

Wyznaczanie Obszarów opiera się na obiektywnych, wspólnych dla wszystkich krajów kryteriach. W zależności od zastosowanego w danym przypadku kryterium obszarom nadaje się odpowiednią rangę. Przykładowo przy wyznaczaniu Specjalnych Obszarów Ochrony, dla ochrony ptaków i ich siedlisk, zastosowano w Polsce wszystkie spośród siedmiu niżej wymienionych:

• C1 – ranga nadawana ostojom, w których występują w odpowiedniej liczbie (co najmniej 1% lęgowej populacji krajowej) gatunki zagrożone globalnie (w Polsce są to: wodniczka, derkacz, podgorzałka, orlik grubodzioby, bielik i dubelt).
• C2 – ranga nadawana ostojom, w których występują koncentracje gatunków zagrożonych w państwach Unii Europejskiej – występuje co najmniej 1% populacji wędrownej lub co najmniej 1% unijnej populacji lęgowej gatunku zagrożonego w skali Unii (gatunki z listy Załącznika i lub gatunki wędrowne z Art. 4.1. Dyrektywy Ptasiej).
• C3 – ranga nadawana ostojom, w których występują koncentracje gatunków wędrownych niezagrożonych w państwach Unii Europejskiej – występuje co najmniej 1% populacji gatunku wędrownego nie zagrożonego w Unii (gatunki z Art. 4.2. Dyrektywy Ptasiej, nie objęte Załącznikiem I) lub co najmniej 1% określonej populacji (np. krajowej lęgowej, krajowej zimującej itp) co najmniej 1 gatunku z grupy ptaków wodno - błotnych; kryterium to obejmuje przede wszystkim tereny wodno - błotne o znaczeniu międzynarodowym (kryterium 6 Konwencji Ramsarskiej).
• C4 – ranga nadawana ostojom, w których występują gatunki gromadne w dużych koncentracjach – występuje co najmniej 20.000 osobników ptaków wodno - błotnych, jednego lub większej liczby gatunków i/lub co najmniej 10.000 par jednego lub wielu wędrownych gatunków ptaków morskich; dotyczy wszystkich terenów wodno - błotnych o znaczeniu międzynarodowym, zinwentaryzowanych zgodnie z kryterium 5 Konwencji Ramsarskiej.
• C5 – ranga nadawana ostojom, w których gatunki gromadne występują w dużych koncentracjach podczas wędrówki regularnie występuje na wędrówce co najmniej 5000 osobników bocianów białych, co najmniej 3000 żurawi lub co najmniej 3000 ptaków drapieżnych.
• C6 – ranga nadawana ostojom, w których występują gatunki zagrożone w państwach Unii Europejskiej (gatunki Załącznika I). Jako poziom minimum należy przyjąć 1% krajowej lęgowej populacji gatunku lub 0,1% populacji biogeograficznej.
• C7 – ostoje wyznaczone na podstawie innych kryteriów ornitologicznych – podobnych, lecz nie równych C1 - C6 (kryterium to użyto w przypadkach gatunków z Załącznika I, które występują w Polsce stosunkowo licznie i w rozproszeniu, ale lokalnie nie osiągają liczebności 1% populacji krajowej (np. derkacz czy bocian biały), albo których liczebność zbliża się do progu 1%, albo są stosunkowo trudne do policzenia np. dzięcioł czarny, gąsiorek, jarzębatka, lerka, świergotek polny, zimorodek, żuraw, a wiadomo, że na danym terenie występują w dużym zagęszczeniu.

Wyznaczanie obszarów Natura 2000 odbywa się w oparciu o specjalne wytyczne Wspólnoty oparte przede wszystkim na wymienionych wyżej Dyrektywach, ale także o materiały pomocnicze, np. formularz do zgłaszania ostoi (Standard Data Form) czy klucz do wyznaczania siedlisk chronionych (Interpretation Manual of European Union Habitats). Podstawowy wskaźnik wartości potencjalnego obiektu stanowią gatunki i siedliska ważne dla ochrony przyrody w Europie ujęte w załącznikach dyrektyw Ptasiej i Siedliskowej. W Polsce występuje obecnie 67 ważnych dla Europy typów siedlisk, 70 gatunków ptaków oraz 86 innych gatunków zwierząt i roślin. Nie oznacza to, że występowanie na danym obszarze jednego czy nawet kilku spośród siedlisk lub gatunków ważnych dla Europy automatycznie powoduje uznanie go za obszar objęty Programem. Aby obszar został zgłoszony, a następnie zatwierdzony przez Komisję Europejską musi być naprawdę istotny dla ochrony objętych załącznikami gatunków lub siedlisk.

Podstawą zgłoszenia obszaru do programu Natura 2000 jest określenie jego granic oraz wypełnienie formularza zgłoszeniowego (SDF). Sprawa ta jest stosunkowo prosta jeśli dany obszar był przedmiotem szczegółowych badań przyrodniczych lub dane takie jesteśmy w stanie zebrać. W większości krajów dla przygotowania systemu obszarów Natura 2000 utworzono specjalne, składające się nawet z kilkuset specjalistów zespoły, które przez kilka lat prowadziły ukierunkowane pod kątem programu Natura 2000 badania terenowe. W Polsce tak się niestety nie stało, dlatego, mimo zaangażowania przygotowujących formularze zgłoszeniowe Wojewódzkich Zespołów Realizacyjnych, należy liczyć się z faktem, że aktualnie zgłaszana Komisji Europejskiej propozycje będą jeszcze przez wiele lat uzupełniane i modyfikowane.

Utworzenie sieci obszarów Natura 2000 nie jest równoznaczne z objęciem zadeklarowanych terenów ochroną ścisłą. W różnych krajach rozwiązano to w różny sposób, ale generalnie dąży się do tego, aby system Natura 2000 powiązać z krajowym systemem obszarów chronionych. Np. we Francji realizacja programu Natura 2000 w znacznej mierze opiera się o sieć Naturalnych Parków Regionalnych (Les Parcs Naturels Regionaux). Utworzono ich we Francji (do 2000 roku), zajmują powierzchnię5.850.000 ha, co stanowi 11% powierzchni kraju. Najmniejszy z nich obejmuje 24.300 ha, największy 395.000 ha. Zamieszkuje je 2.701.000 osób. W Polsce sieć Natura 2000 w znacznej mierze będzie funkcjonować w oparciu o system parków narodowych, krajobrazowych i rezerwatów i innych form ochrony. Również zarządzanie siecią Natura 2000 planuje się oprzeć o aktualnie funkcjonującą administrację ochrony przyrody.

Tworzenie obszarów NATURA 2000 budzi pewne obawy społeczności lokalnych. Oczywiście należy liczyć się z ograniczeniami, ale także z ukierunkowaniem gospodarki na łagodniejsze, mniej zagrażające przyrodzie formy działalności. Ograniczenia dotyczyć będą przede wszystkim nowych inwestycji. Jednak liczyć się należy z ograniczeniami zabudowy, np. brzegów jezior dla celów rekreacyjnych, albo wkraczania z zabudową letniskową na pewne tereny.

W wyjątkowych wypadkach, kiedy wymaga tego interes społeczny lub bezpieczeństwo publiczne, możliwe są odstępstwa od zakazów. Jeśli w efekcie takich koniecznych odstępstw cały obszar Natura 2000 zostanie zniszczony lub utraci walory przyrodnicze, dla których został wyznaczony, trzeba będzie dla 'zrekompensowania' tej straty dla sieci, wytypować inny, o odpowiednich walorach.

Przed ostatecznym wyznaczeniem obszarów NATURA 2000 i zatwierdzeniem planów ich ochrony prowadzone będą szerokie konsultacje społeczne. Wcześniej sformułowane zostaną cele ochrony i sposoby jej realizacji, wymagania w stosunku do gospodarzy terenu, ale także przewidywane sposoby osiągania korzyści z powołania obszaru.

Na utrzymanie szczególnie cennych z europejskiego punktu widzenia, czyli priorytetowych gatunków i typów siedlisk, przewidziana jest pomoc finansowa ze strony Unii, natomiast stan zachowania wyznaczonych obszarów, z oceną zachowania ich wartości przyrodniczej będzie przedmiotem monitoringu i będzie przedstawiany w sprawozdaniach składanych Komisji Europejskiej.

Spis treści

Dalej