|
Andrzej Jermaczek, Paweł Pawlaczyk: Natura 2000 u progu - ochrona elementów europejskiego dziedzictwa przyrodniczego w Polsce |
|
|
5.3. Gospodarka leśna
PROBLEM: Lasy są ostojami wielu istotnych elementów różnorodności biologicznej, elementami o kluczowym znaczeniu dla funkcjonowania krajobrazu, ale także sposobem gospodarczego użytkowania ziemi. Dostarczają korzyści gospodarczych, przede wszystkim drewna, ale w wielu krajach Europy także np. korzyści z polowania. Stąd gospodarka leśna pozostaje w rozmaitych interakcjach z celami ochrony unikatowych gatunków i siedlisk przyrodniczych związanych z lasami. Komercyjnie pojmowane leśnictwo i plantacyjna uprawa drzew, zwłaszcza obcych gatunków iglastych (np. świerk sitkajski, daglezja), w wielu krajach Zachodniej Europy odgrywa rolę dominującą; takie lasy mają niewielkie znaczenie dla zachowania różnorodności biologicznej. Znacznie rzadsze w Europie są lasy o naturalnym i półnaturalnym charakterze. Te, niezależnie czy objęte ochroną, czy poddane gospodarce leśnej, są często elementami sieci Natura 2000. Jakkolwiek wiele form gospodarki leśnej daje się pogodzić z potrzebami ochrony siedlisk przyrodniczych (zobacz dalej), wymogi ochrony obszarów sieci, a szczególnie niektórych gatunków leśnych, mogą ograniczać efektywność gospodarowania. W takich przypadkach potrzebne są pewne ograniczenia. W lasach prywatnych ich postać jest zwykle wynikiem kompromisu osiągniętego w negocjacjach z właścicielami i zazwyczaj związanego z finansowym zrekompensowaniem im utraconych korzyści. Lasy państwowe większości państw Europy nie są samofinansujące się i nie są nastawione na zysk, tu więc nie ma mowy o rekompensowaniu zarządcy lasu zwiększonych kosztów czy utraconych zysków gospodarczych. Polskiemu leśnictwu obca jest dichotomia między "lasami komercyjnymi" a "lasami zagospodarowanymi dla ochrony przyrody", w naszym kraju przyjęto bowiem ideę powszechnej wielofunkcyjności lasów, starając się te funkcje łączyć w każdym drzewostanie. W rezultacie nie ma u nas komercyjnych plantacji leśnych, ale i bardzo mało jest lasów "oddanych przyrodzie". W związku z odmiennością polskiego leśnictwa, zachodnioeuropejskie doświadczenia w zakresie wdrażania sieci Natura 2000 w lasach tylko w niewielkim zakresie mogą być odniesione do polskich realiów.
STANDARDY DOBRYCH ROZWIĄZAŃ: Certyfikacja lasów. W ostatnich latach zapanowała w Europie i na świecie moda na potwierdzanie jakości gospodarki leśnej (tj. faktu, że jest ona prowadzona bez szkody dla środowiska i stosunków społecznych) stosownymi certyfikatami, wystawianymi przez niezależne organizacje. Proces ten stymulowany jest przez rynek drewna: produkty nie posiadające certyfikatu stwierdzającego, że zostały wytworzone bez szkody dla lasu i przyrody, sprzedają się trudniej. Posiadanie certyfikatu ma więc duże znaczenie marketingowe. Uzyskanie certyfikatu wiąże się z przeprowadzeniem przez niezależną firmę certyfikującą tzw. audytu gospodarki leśnej, tj przeglądu gospodarki leśnej prowadzonej przez właściciela lasu pod kątem jej zgodności z kryteriami certyfikacyjnymi. W Europie występują dwa podstawowe systemy certyfikacji: tzw. FSC i PEFC; w niektórych krajach funkcjonują także systemy lokalne (np. w Niemczech - certyfikat leśny Naturland, organizacji której główną sferą działania jest rolnictwo ekologiczne). Kryteria FSC skupiają się głównie na zagadnieniach społecznych i ekologicznych oddziaływań gospodarki leśnej. Ich elementami jest więc m. in sprawdzenie, czy gospodarka leśna jest prowadzona w sposób nieszkodliwy dla przyrody, m. in. nie zubażający różnorodności biologicznej. Audyt bazuje na ocenie społecznych i środowiskowych skutków prowadzonej gospodarki. Kryteria PEFC, uważane za mniej wymagające, skupiają się na globalnych wskaźnikach trwałego i zrównoważonego charakteru użytkowania zasobów leśnych. System FSC zadomowił się głównie poprzez zapotrzebowanie klientów w krajach zachodnich, a następnie chęć firm drzewnych, by dla marketingowej etykietki sprostać tym wymogom, podczas gdy system PEFC powstał głównie jako odpowiedź grup prywatnych właścicieli lasów z Austrii i Niemiec, tworzących zbliżony system nie narzucający jednak surowych norm ochrony przyrody w lasach. Pomimo istnienia międzynarodowych zasad, kryteriów i wskaźników, w każdym kraju opracowuje się lokalne, dopasowane do miejscowych warunków, specyfiki lasów i gospodarki leśnej, zasady i kryteria certyfikacji będące tłumaczeniem i wdrożeniem ogólnych zasad międzynarodowych. Dotyczy to obu systemów. Obecnie w Polsce w toku jest opracowywanie polskich zasad i kryteriów certyfikacji, zarówno w systemie FSC (co jest bliskie ukończenia) jak i PEFC (początkowy etap procesu). Niemal wszystkie polskie lasy państwowe poddały się już procedurze certyfikacji w systemie FSC i otrzymały certyfikat2 (wobec braku polskich kryteriów i wskaźników użyto kryteriów międzynarodowych bądź kryteriów i wskaźników opracowanych dla państw sąsiednich). Polska jest liderem w Europie pod względem proporcji lasów z certyfikatem. Polskie lasy państwowe okazały się dość dobrze spełniać międzynarodowe standardy, jednak identyfikowano problemy dotyczące np. zbyt małej powierzchni terenów wyłączonych z gospodarowania i chronionych, niedostatecznej z przyrodniczego punktu widzenia ilości rozkładającego się drewna w lesie, braku rozpoznania stanowisk cennych gatunków i niepełnej ochrony ich stanowisk przy pracach leśnych. Trwają także prace nad wprowadzeniem do Polski także systemu certyfikacji PEFC. Uważa się, że fakt posiadania certyfikatu dobrej gospodarki leśnej, zwłaszcza w postrzeganym jako bardziej wymagający w sferze ekologicznej systemie FSC, dowodzi skutecznego godzenia celów gospodarki leśnej z potrzebami ochrony różnorodności biologicznej. Jest więc to dobra ogólna podstawa, umożliwiająca zachowanie się w takich lasach także siedlisk i gatunków znaczenia europejskiego.
2 W chwili pisania tego tekstu proces certyfikacji toczył się w Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych w Krośnie.
Międzynarodowe Zasady i Kryteria Dobrej Gospodarki Leśnej FSC ZASADA 1: Zgodność z prawem i zasadami FSC: Gospodarka leśna powinna uwzględniać wszystkie odnośne prawa danego kraju, międzynarodowe traktaty i porozumienia, których dany kraj jest sygnatariuszem, oraz winna być zgodna ze wszystkimi zasadami i kryteriami FSC.
ZASADA 2: Prawa i obowiązki wynikające z tytułu własności i użytkowania: Prawo do długoterminowego posiadania i użytkowania ziemi oraz zasobów leśnych powinno być jasno określone, udokumentowane i posiadać moc prawną.
ZASADA 3: Prawa ludności rdzennej: Należy znać i respektować wszelkie zwyczajowe i wynikające z przepisów prawa rdzennej ludności do posiadania, użytkowania i gospodarowania terenami, gruntami oraz zasobami.
ZASADA 4: Współpraca z miejscową społecznością i prawa pracowników: Gospodarowanie zasobami leśnymi powinno utrzymywać lub poprawiać długoterminowo warunki socjalno- bytowe robotników leśnych i miejscowej ludności.
ZASADA 5: Korzyści z lasu: Gospodarka leśna powinna prowadzić do efektywnego wykorzystania różnorodnych produktów i usług leśnych, aby zapewnić zarówno dobrą kondycję ekonomiczną, jak i szeroki zakres korzyści środowiskowych i społecznych.
|
|