Andrzej Jermaczek, Paweł Pawlaczyk: Natura 2000 u progu - ochrona elementów europejskiego dziedzictwa przyrodniczego w Polsce

8.3. Lokalne strategie rozwoju

Nieobowiązkowe, lecz często opracowywane w gminach i powiatach lokalne strategie rozwoju są planami i programami, mogącymi wpływać na ustanawiane na terenie tych jednostek obszary Natura 2000. Można więc wysnuć wniosek, że strategie te będą musiały być analizowane i oceniane pod kątem tego wpływu, a ich zapisy konfliktowe z celami ochrony "europejskich" siedlisk przyrodniczych i gatunków będą mogły być dopuszczone tylko wyjątkowo, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem społecznym, zgodnie z procedurami określonymi Artykułem 6 Dyrektywy Siedliskowej.

Jednak o ile strategie takie opisują scenariusz "rozwoju zrównoważonego", czasami nazywanego "ekorozwojem", nie należy się spodziewać konieczności wprowadzania do nich istotnych zmian. "Zrównoważenie" rozwoju polega bowiem - już z samej swojej definicji - między innymi na zachowaniu dla przyszłych pokoleń w niepogorszonym stanie między innymi zasobów przyrody, a wśród nich - zasobów siedlisk przyrodniczych i gatunków o znaczeniu europejskim, co jest dokładnie zgodne z celami sieci.

8.4. Plany urządzania lasu i programy ochrony przyrody

Jak wiadomo, podstawą gospodarki leśnej w Polsce jest sporządzany raz na dziesięć lat i zatwierdzany przez Ministra Środowiska plan urządzania lasu. Plan ten zawiera szczegółowy opis wszystkich drzewostanów, ramowy opis gruntów nieleśnych, a także kompleksowy projekt wszelkich działań, jakie przewiduje się do wykonania w lesie w ciągu dziesięciolecia. Częścią planu urządzania lasu jest od kilku lat tzw. Program Ochrony Przyrody - powinien on zawierać "kompleksowy opis stanu przyrody oraz zadania z zakresu jej ochrony i metody ich realizacji".

Plan urządzania lasu i program ochrony przyrody są sporządzane na podstawie szczegółowych instrukcji. Niektóre szczegóły, jak np. sporządzenie pewnych analiz i zestawień, mogą jednak być modyfikowane, decyduje o tym tzw. Komisja Techniczno-Gospodarcza (KTG). Ta Komisja ustala także podstawowe parametry urządzania jakie będą stosowane w nadleśnictwie - np. wiek rębności poszczególnych gatunków drzew, orientacyjne składy odnowień, typy gospodarcze drzewostanów, jakie mają być kształtowane na poszczególnych siedliskach, podstawowe typy rębni.

Wydaje się, że w oparciu o obowiązujące obecnie instrukcje możliwe jest sporządzenie planu urządzania lasu, w tym Programu Ochrony Przyrody, w taki sposób, aby obejmowały one działania ochronne prowadzące do zabezpieczenia siedlisk przyrodniczych i siedlisk gatunków z odpowiednich Załączników Dyrektywy Siedliskowej, czyli przedmiotów ochrony dla których będą tworzone obszary Natura 2000. Wymaga to jednak podjęcia przez Komisję Techniczno-Gospodarczą niestandardowych, choć leżących w jej kompetencjach, decyzji na temat zakresu prac i sporządzanych zestawień.

Między innymi, o ile nie wykonuje się rozpoznania fitosocjologicznego, zwykle potrzebna jest inwentaryzacja terenowa siedlisk przyrodniczych będących przedmiotem ochrony. Zwykle potrzeba także inwentaryzacji siedlisk i miejsc występowania odpowiednich gatunków. Teoretycznie możliwe, choć rzadko w praktyce stosowane, jest włączenie wykonania tych inwentaryzacji w zakres prac nad sporządzeniem Programu Ochrony Przyrody.

Potrzebne jest także, by zasady zagospodarowania lasów stanowiących "Naturowe" siedliska przyrodnicze umożliwiały zachowanie ich charakteru. Docelowe składy gospodarcze drzewostanów przyjmowane dla poszczególnych siedliskowych typów lasu powinny więc być zgodne z naturalnymi składami gatunkowymi siedlisk przyrodniczych będących przedmiotami ochrony - wymaga to modyfikacji w stosunku do składów zalecanych w Zasadach Hodowli Lasu, ale leży to w uprawnieniach Komisji Techniczno-Gospodarczej.

Aby potrzebne zasady ochrony wybranych siedlisk przyrodniczych mogły być rzeczywiście zastosowane w lasach, może niekiedy być celowe zaliczenie ich do gospodarstwa specjalnego.

Cechy planu urządzania lasu,
który wyczerpywałby potrzeby planowania ochrony w leśnym obszarze sieci Natura 2000.
Lista kontrolna stosowana przez Klub Przyrodników do oceny zgodności rzeczywistych planów urządzania lasu z przyszłymi potrzebami ochrony obszarów sieci Natura 2000 w zachodniej Polsce.

A. Program Ochrony Przyrody
» Siedliska przyrodnicze z Dyrektywy Siedliskowej (w praktyce najlepiej: siedliska chronione w Polsce plus żyzne buczyny niżowe) - tak leśne jak i nieleśne - są zinwentaryzowane, skatalogowane i naniesione na mapy. W zestawieniu oceniony jest stan każdego ich płatu oraz stan ich zasobów na terenie nadleśnictwa
» Występowanie gatunków roślin z Załącznika II Dyrektywy Siedliskowej jest zinwentaryzowane, skatalogowane i naniesione na mapy. Dla każdego istniejącego stanowiska oceniono jego stan i zagrożenia. Uwaga - w praktyce, jeżeli z terenu nadleśnictwa stanowiska tych roślin podawano dawniej, lub jeśli są ujęte w Standardowych Formularzach Danych Natura 2000, to konieczna jest specjalna próba ich odszukania; Program Ochrony Przyrody musi conajmniej ustosunkować się do faktu ich ewentualnego występowania.
» Jeżeli potrzeba, dla poszczególnych stanowisk są zaplanowane odpowiednie działania ochrony czynnej.
» Występowanie gatunków zwierząt z Załącznika II Dyrektywy Siedliskowej i z Załącznika I Dyrektywy Ptasiej jest rozpoznane i opisane, a w miarę możliwości skatalogowane i naniesione na mapy. Skatalogowane są miejsca kluczowe dla tych gatunków (np. zbiorniki wodne w których tokują kumaki i traszki, lęgowiska żółwi błotnych, mateczniki wilka)
» Dla każdego w w/w gatunków zwierząt oceniono (np. w części opisowej), jakie cechy siedliska są kluczowe z punktu widzenia potrzeb tego gatunku.
» Dla siedlisk przyrodniczych lub dla siedlisk gatunków będących przedmiotem ochrony są określone (np. w części opisowej) konkretne i szczegółowe cele ich ochrony w danym obszarze.
» Dla lasów, jeżeli potrzeba, są zaplanowane i opisane potrzebne modyfikacje gospodarki leśnej, służące zachowaniu odpowiednich cech lasu.
» Dla powierzchni nieleśnych, jeżeli potrzeba, zaplanowane (i ujęte w zestawieniu) są odpowiednie zabiegi czynnej ochrony (np. koszenie łąk).
» Dla ekosystemów hydrogenicznych, jeżeli potrzeba, zaplanowane są odpowiednie zabiegi powstrzymujące pogarszanie stosunków wodnych (mogą być ujęte jako element koncepcji małej retencji dla nadleśnictwa).

B. Opracowanie glebowo-siedliskowe
» Potencjalne występowanie siedlisk przyrodniczych z Dyrektywy Siedliskowej jest zidentyfikowane.

C. Pozostałe części planu ugl
» Zapisy Programu Ochrony Przyrody są uwzględnione w zasadniczej części planu urządzania lasu (nie ma sprzeczności między różnymi częściami planu urządzania lasu)
» Priorytetowe siedliska przyrodnicze (bory bagienne, lasy łęgowe) oraz wyspowe płaty innych siedlisk przyrodniczych o znaczeniu europejskim (buczyn, grądów...) są zaliczone do gospodarstwa specjalnego
» Naturalne składy gatunkowe ekosystemów leśnych stanowiących siedliska przyrodnicze o znaczeniu europejskim są (w pełnej swojej zmienności) dopuszczone wśród zalecanych składów gatunkowych drzewostanów
» Typy rębni przewidziane na odpowiednich typach siedliskowych lasu umożliwiają zachowanie się (odtwarzanie się) występujących na tych typach siedliskowych rodzajów siedlisk przyrodniczych o znaczeniu europejskim.
» Przestrzenne rozmieszczenie planowanych zabiegów uwzględnia "ład przestrzenno-ekologiczny", wynikający ze szczegółowych celów ochrony siedlisk przyrodniczych i siedlisk gatunków - np. konieczność zachowania udziału starych drzewostanów w przestrzeni leśnej i ich odpowiedniego rozmieszczenia, kształtowanie struktury krajobrazu odpowiedniej dla gatunków "naturowych".

Spis treści

Dalej